Geschiedenis van de Lithografische handpers

Alois Senefelder heeft de lithografie uitgevonden in Beieren, omstreeks 1790

Eerst probeerde hij de stenen af te drukken op een etspers. Naast de typografische pers ("Gutenberg") was immers de etspers het enige alternatief. Dit mislukte omdat de stenen niet voldoende vlak waren. Als de stenen bol, hol, of schuin geslepen zijn, zullen ze onder druk breken. Vandaar dat Senefelder de "galg-pers" ontwikkelde. Helemaal van hout gemaakt en de rijver kon, vanwege de flexibiliteit in de houten constructie, elk "krom" oppervlak van de steen volgen.

De Galg-pers van Senefelder.

Op basis van Senefelders ideëen betreffende litho-persen werden de persen verder ontwikkeld. Allereerst de houten persen in Frankrijk. Een bekend merk was bijvoorbeeld Voirin.

Kenmerken van deze Franse persen:

  • Vanwege de houten constructie zeer geschikt voor het afdrukken van "niet perfect vlakke stenen".
  • Grote culturele waarde; de prenten van Toulouse Lautrec zijn bijvoorbeeld op deze persen gedrukt
  • De drukker kan, tijdens de drukgang, de rijverdruk aanpassen door op een andere plaats op de drukplank te gaan staan.
  • Een bovendruksysteem voor de rijver.
  • Aandrijving van de kar is heel makkelijk en comfortabel d.m.v. een groot houten spaakwiel.

Bovenstaand een Duitse Krause lithopers. Kenmerken:

  • De persen waren redelijk "zwaar" gebouwd.
  • Bovendruksysteem d.m.v. een "bengel" en knie-hevelsysteem
  • Het "kalf" (is bovendrukgedeelte) is "zwevend" opgehangen om te voorkomen dat de stenen breken.
  • Aandrijving door een slinger en tandwiel. Kan losgekoppeld worden voor een snelle teruggang

Bovenstaand een Angel-saksische litho-handpers, vooral ontwikkeld in Engeland en de VS. Kenmerken:

  • Lichtere gietijzeren constructie dan de Duitse persen
  • Onderdruksysteem door middel van een speciale hefboom
  • Aandrijving, zonder vertragingskast, d.m.v een slinger met een lange arm
  • Persen werden meestal uitgevoerd met een tympaan en frisket, om het papier op z'n plaats te houden
  • De constructie was minder flexibel dan de Duitse en Franse persen, dus meer kans op steenbreuk.

Een aantal algemene opmerkingen betreffende handlithopersen:

  • Polymetaal heeft op dit moment een zestal "Franse persen" in bezit, afkomstig van de beroemde drukkerij "Maeght" in Parijs. Er wordt gewerkt aan restauratie. Ze zijn beschikbaar voor de verkoop.
  • Lithostenen worden tegenwoordig veel vlakker geslepen dan vroeger. Er is dus veel minder risico op steenbreuk.
  • De lithopersen werden speciaal ontwikkeld voor het afdrukken van litho-stenen. Tegernwoordig zijn er veel andere beelddragers; aluminium platen, zink platen, polyester platen, enz. Er is geen enkele reden om speciaal voor het afdrukken daarvan een litho handpers te gebruiken. Het gaat prima op een etspers.